phaselus ille, quem videtis, hospites, ait fuisse navium celerrimus, neque ullius matantis impetum trabis nequisse praeter ire, sive palmulis opus foret volare sive linteo. 5 et hoc negat minacis Adriatici negare litus insulasve Cycladas Rhodumque nobilem horridamque Thraciam propontida trucemve Ponticum sinum, ubi iste post phaselus antea fuit 10 comata silva: nam Cytorio in iugo loquente saepe sibilum edidit coma. Amastri Pontica et Cytore buxifer, tibi haec fuisse et esse cognitissima ait phaselus: ultima ex origine 15 tuo stetisse dicit in cacumine, tuo imbuisse palmulas in aequore, et inde tot per inpotentia freta Erum tulisse, laeva sive dextera vocaret aura, sive utrumque Iuppiter20 simul secundus incidisset in pedem; neque ulla vota litoralibus deis sibi esse facta, cum veniret a marei novissime hunc ad usque limpidum lacum. sed haec prius fuere: nunc recondita 25 senet quiete seque dedicat tibi, gemelle Castor et gemelle Castoris.
lugete, o Veneres Cupidinesque et quantum'st hominum venustiorum. passer mortuus est meae puellae, passer, deliciae meae puellae, quem plus illa oculis suis amabat: 5 nam mellitus erat suamque norat ipsa tam bene quam puella matrem nec sese a gremio illius movebat, sed circumsiliens modo huc modo illuc ad solam dominam usque pipiabat. 10 qui nunc it per iter tenebricosum illuc, unde negant redire quemquam. at vobis male sit, malae tenebrae Orci, quae omnia bella devoratis: tam bellum mihi passerem abstulistis. 15 O factum male! io miselle passer! tua nunc opera meae puellae flendo turgiduli rubent ocelli.
passer, deliciae meae puellae, quicum lubere, quem in sinu tenere, quoi primum digitum dare adpetendi et acris solet incitare morsus, cum desiderio meo nitenti 5 carum nescioquid libet iocari ut solaciolum sui doloris, credo ut iam gravis acquiescat ardor: tecum ludere sicut ipsa possem et tristis animi levare curas! 10 * * * * * tam gratum'st mihi quam fuerunt puellae pernici aureolum fuisse malum, quod zonam soluit diu ligatam.
quoi dono lepidum novom libellum arida modo pumice expolitum Corneli, tibi: namque tu solebas meas esse aliquid putare nugas iam tum cum ausus es unus Italorum 5 omne aevum tribus explicare chartis doctis, Iuppiter, et laboriosis. quare habe tibi quidquid hoc libelli qualecumque, quod o patrona virgo plus uno maneat perenne saeclo. 10
multas per gentes et multa per aequora vectus advenio has miseras, frater, ad inferias, ut te postremo donarem munere mortis et mutam nequiquam adloquerer cinerem, quandoquidem fortuna mihi tete abstulit ipsum, 5 heu miser indigne frater adempte mihi. nunc tamen interea haec prisco quae more parentum tradita sunt tristes munera ad inferias accipe fraterno multum manantia fletu, atque in perpetuum, frater, ave atque vale. 10
Vocaubulary
auferrō, -ferre, abstulī, ablātum – to take away
accipiō, -ere, -cēpī, -ceptum – accept
ad – praep + acc – to, toward
adimō, -ere, -ēmī, -emptum – to take away, deprive
adloquor, -ī, locūtus sum – to address, speak to
adveniō, -īre, -vēnī, -ventum – arrive
aequor, -ōris – the surface of a calm sea
atque – and
avē – hail, a salutation
cinus, -neris – m/f – ashes
donō (1) – to give (a gift)
ego – pronōmen – I
et – and
fletus, -ūs – m – tears, weeping
fortūna, -ae – f – fortune
frāter, -tris – m – brother
frāternus, -a, -um – fraternal
gēns, gentis – f – people, tribe
hic, haec, hoc – demonstrative adjective – this, these
heu – interj – alas!
in – prep + acc – into
indignus, -a, -um – adj – unworthy
īnferia, -ae – f – funeral rites
intereā – adv – meanwhile
ipse, -a, um – pronoun – intensive pronoun, himself/herself/itself
manō (1) – to pour
miser, -era, -erum – adj – poor, wretched
mos, moris – m – custom
mors, mortis – f – death
multum, -a, -um – adi – many, much
mūnus, -neris – n – duty
mutus, -a, -um – adi – mute, silent
nequiquam – adv – in vain
nunc – adv – now
parēns, -entis – m/f – parent
per – prep + acc – through
perpetuus, -a, -um – adj – lasting, perpetual
postrēmō – adv – at last, finally
prīscus, -a, -um – adi – ancient, old-fashioned
quandoquidem – conj – since
quī, quae, quod – pronoun – who, what
sum, esse, fuī, futūrus – to be
tamen – adv – yet, nevertheless—this adverb is postpositive
traddō, -ere, tradī, traditum – hand over, hand down
trīstis, -e – adj – sad
tū – pronoun –you
ut – conj – so that, that—a subordinating conjunciton
valē – farewell
vehō, -ere, vexī, vectum – carry, convey
Notes
1. multās per gentes et multa per aequora – anastrophe brings the adjectives out in front of the prepositions, in a more ordinary way we might say "per multas gentes et per multa aequora…"
2. has miserās… ad īnferiās… – again anastrophe brings the adjectives in front of the preposition, more ordinarily "ad has miseras inferias
3. ut – shows Catullus's purpose
dōnārem – this verb needs ablative for what we think of as direct object, "te" and "munere" do that
4. mutam… cinerem – take note of the word order
5. quandoquidem – the o is short here for sake of meter, but is usually long
mihi – dative case for the compound verb
tētē – tē + tē — the first "tē" is the pronoun, the second "tē" is emphatic
6. miser…adempte – all vocative
mihi – take this with "adempte", dative of separation
7. haec prisco quae more – synchysis, interlocked order (ABAB), take note that "haec", "quae", "tradita" and "mūnera" all refer to the same thing
8. trīstēs… ad īnferiās – again with anastrophe (and interlocked order!)
Context
Per terram et mare venit Catullus vectus fortasse equo, pede et nave ut fratrem mortuum salutet et inferias agat. Tandem Catullus munus mortis fratri agere potest, sed nemo orationem Catullo habitum audire potest nam cinus est surdus. Cur Catullus hoc agit? Quia fortuna fratrem a Catullo aufert. Itaque Catullus inferias agit modo parentum, nam parentes (et alii maiores) Romani filios inferias docent ut mos fiere possit. Catullus lacrimat dum inferias agit itaque frater manantia fletūs accipit. Inferiis actis, Catullus fratrem salutat.
